Ne Bilmeliyim?
Aspartam, fenilalanin ve aspartik asit adlı iki amino asitten oluşan, şekerden yaklaşık 200 kat daha tatlı bir düşük kalorili tatlandırıcıdır.
1 gramı 4 kcal içerir, ancak şekerden çok daha tatlı olduğu için ürünlere çok küçük miktarlarda eklenir.
Aspartam, kalorisiz veya düşük kalorili ürünlerde yaygın olarak kullanılır; bunun nedeni kendisinin kalorisiz olması değil, çok az miktarının yeterli tatlılığı sağlamasıdır.
Sindirim sırasında aspartam, aspartik asit, fenilalanin ve metanol olmak üzere üç bileşenine ayrılır ve bunlar kana emilir. Metanol; meyve ve sebzeler gibi birçok gıdada doğal olarak bulunur ve insanlarda metanolün yaklaşık %90’ı, elma ve turunçgiller gibi pektin içeren meyvelerin tüketimi sonucu vücut tarafından doğal olarak üretilir.
Metanol yalnızca çok yüksek maruziyetlerde (örneğin sahte veya ev yapımı damıtılmış alkollerin tüketimi gibi) sağlık riski oluşturur. Aspartamdan gelen metanol miktarı ise vücudun doğal olarak ürettiğine kıyasla çok düşüktür ve diğer besin kaynaklarından gelen metanol ile aynı şekilde metabolize edilir.
Uzun yıllardır yapılan bilimsel çalışmalar, önerilen sınırlar içinde tüketildiğinde güvenli olduğunu göstermektedir.
2023 yılında Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), aspartamı “muhtemelen kanserojen” (Grup 2B) olarak sınıflandırmıştır. Bu nedenle konu son dönemde kamuoyunda daha sık gündeme gelmiştir.
Bu sınıflandırma, mevcut tüketim düzeylerinin sağlık riski oluşturduğunu göstermez. Mevcut bilimsel kanıtlara göre, önerilen dozlarda tüketildiğinde aspartam güvenli kabul edilmektedir.
Neden Önemli?
Aspartam, şekerden yaklaşık 200 kat daha tatlı olan düşük kalorili bir tatlandırıcıdır ve Avrupa Birliği dâhil olmak üzere dünya genelinde kullanımı onaylanmıştır. İçeceklerden tatlılara, süt ürünlerinden sakızlara, enerji azaltılmış ve kilo kontrolüne yönelik ürünlerden sofra tatlandırıcılarına kadar çok geniş bir ürün yelpazesinde yer alması, bu katkı maddesi hakkında doğru ve bilim temelli bilgiye sahip olmayı tüketiciler için özellikle önemli kılmaktadır.
Kural Ne, Bilim Ne Diyor?
Aspartam, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi tarafından E 951 kodu ile tanımlanan bir gıda katkı maddesidir.
1 gramı 4 kcal enerji içerir. Ancak şekerden çok daha tatlı olduğu için gıdalara çok az miktarda eklenir.
Aspartam için kabul edilebilir günlük alım miktarı (ADI), 40 mg/kg vücut ağırlığı olarak belirlenmiştir. Yönetmeliklere uygun miktarlarda kullanıldığında sağlık açısından olumsuz bir etki gösterdiğine dair kanıt bulunmamaktadır.
Nasıl Üretiliyor?
Aspartam, vücudumuzda ve birçok gıdanın protein yapısında doğal olarak bulunan iki amino asit olan fenilalanin ve aspartik asitten üretilir. Aspartamdaki fenilalanin, tatlı tadı sağlayan bir metil grubu eklenerek modifiye edilmiştir.
Nasıl Sindiriliyor?
Aspartam, bağırsakta üç temel bileşenine ayrılır: iki amino asit olan aspartik asit ve fenilalanin ile metanol. Bu bileşenler daha sonra kana emilir.
Aspartik asit ve fenilalanin; et, balık, süt, peynir ve yumurta gibi günlük beslenmede sık tüketilen birçok gıdada doğal olarak bulunur. Emilim sonrası vücutta protein sentezinde veya enerji üretiminde kullanılır.
Metanol ise çok küçük miktarlarda açığa çıkar. Metanol; meyve ve sebzeler dahil olmak üzere birçok gıdada doğal olarak bulunur. İnsanlarda metanolün büyük kısmı, pektin içeren elma ve turunçgiller gibi meyvelerin tüketimi sonucu vücut tarafından doğal olarak üretilir. Metanol ancak çok yüksek maruziyet düzeylerinde, örneğin bazı ev yapımı damıtılmış alkollerin veya sahte alkol tüketiminde, güvenlik riski oluşturur. Mevcut bilimsel kanıtlara göre, aspartamdan gelen metanol miktarı, vücudun doğal olarak ürettiği metanolün yanında çok küçük bir paya sahiptir ve vücut tarafından diğer besin kaynaklarından gelen metanol ile aynı şekilde metabolize edilir.
Hayvanlar ve gönüllü insanlar üzerinde yapılan çalışmalar, aspartamın sindirimde hızlı ve eksiksiz şekilde parçalandığını; tüketildikten sonra kanda veya organlarda aspartamın kendisinin bulunmadığını göstermiştir.
Kanser Yapar mı?
Bir maddenin sağlık üzerindeki etkisi, vücuda alınan dozla birlikte değerlendirilir. Aspartam, izin verilen limitler içinde tüketildiğinde sağlık açısından olumsuz bir etki göstermez.
Örnek vermek gerekirse; bir kutu kalorisi azaltılmış gazlı içecek ortalama 200–300 mg aspartam içerir. 70 kg ağırlığında bir bireyin kabul edilebilir günlük alımı aşması için 9–14 kutu diyet içecek tüketmesi gerekir.
Aspartamın Güvenli Olduğuna Nasıl Karar Verildi?
Aspartam, FAO ve WHO’nun ortak uzman komitesi olan JECFA tarafından değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler; biyokimyasal, toksikolojik, hayvan deneyleri ve insan gözlem çalışmalarına dayanır. Güvenli kullanım sınırı belirlenirken Kabul Edilebilir Günlük Alım (ADI) değeri esas alınır. ADI, en hassas deney hayvanında gözlenen zararsız dozun genellikle 100 kat güvenlik faktörü ile hesaplanmasıyla belirlenir.
IARC Nedir?
Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), Dünya Sağlık Örgütü’ne bağlıdır ve maddeleri kanserojenlik kanıtlarının gücüne göre sınıflandırır. Bu sınıflandırma, risk miktarını değil; kanıt düzeyini ifade eder.
Grup 2B Ne Anlama Gelir?
Grup 2B, insanlar için kanserojen olabileceğine dair sınırlı kanıt bulunan maddeleri ifade eder. Bu grupta; benzin, egzoz dumanı, aloe vera özütü, kafeik asit ve fermente gıdalar da yer almaktadır.
IARC Sınıflandırmasından Ne Anlamalıyız?
IARC sınıflandırması, bir maddenin kanıt gücünü gösterir; tüketim miktarı veya günlük maruziyet hakkında bilgi vermez. Mevcut verilere göre, toplumun ortalama aspartam maruziyeti izin verilen sınırların yarısından daha azdır ve yönetmeliklere uygun tüketim güvenlidir.
Neden Bu Bilgiyi Paylaşıyoruz?
Katkı maddeleri, mevcut bilimsel bilgiler ışığında düzenli olarak yeniden değerlendirilir. 2023 yılında IARC ve JECFA’nın yayımladığı raporlar sonrası aspartam yeniden gündeme gelmiştir. Bu içeriği aspartam hakkında bilinenleri sade bir şekilde açıklamak ve bilimsel değerlendirmelerin ne anlama geldiğini doğru şekilde aktarmak amacıyla paylaşıyoruz.