Neleri Bilmeliyim?
Mary Mallon (Tifo Mary), Kuzey Amerika'da tespit edilen ilk "sağlıklı taşıyıcı" (asemptomatik) Salmonella typhi vakasıdır.
Kendisi hiçbir hastalık belirtisi göstermemesine rağmen, aşçı olarak çalıştığı evlerde ve hastanelerde bakteriyi yayarak onlarca kişinin hastalanmasına neden olmuştur.
Bakterinin kronik enfeksiyon bölgesi olarak safra kesesi tespit edilmiş, ancak Mallon tıbbi müdahaleyi ve safra kesesinin alınmasını reddetmiştir.
Gıda hazırlamayı bırakmayı kabul etmediği için hayatının toplam 26 yılını bir adada zorunlu karantinada geçirmiştir.
Neden Önemli?
1900'lerin başında, tifoya karşı aşıların (1911) ve antibiyotiklerin (1948) henüz mevcut olmadığı bir dönemde, bu hastalığın ölüm oranı en az %10 seviyesindeydi. Sadece 1900 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde 20.000 kişi tifo nedeniyle hayatını kaybetmişti. Mary Mallon vakası, halk sağlığını koruma zorunluluğu ile bireysel özgürlükler arasındaki çatışmanın tarihteki en net örneklerinden biridir. Gıda işleyen bir kişinin (aşçının) tamamen sağlıklı görünse bile ölümcül bir bakteriyi nasıl taşıyıp tüm topluma bulaştırabileceğini göstererek, modern gıda güvenliği ve hijyen kurallarının temelini atmıştır.
Bilim Ne Diyor?
Tifo hastalığına neden olan Salmonella typhi bakterisi 1880'lerde izole edilmişti. O yıllarda bilim insanları tifonun genellikle kontamine içme suları aracılığıyla yayıldığını kabul ediyordu. Ancak epidemiyoloji bilimi henüz çok yeniydi ve hiçbir semptom göstermeyen sağlıklı insanların bakteriyi sürekli olarak çevreye yayan "kronik taşıyıcılar" olabileceği teorisi yeni yeni araştırılıyordu. Bilimsel verilere göre, tifonun kuluçka süresi ortalama 3 haftadır; Mallon'un yeni girdiği işlerde tam 3 hafta sonra vakaların patlak vermesi bu biyolojik takvimle birebir örtüşmüştür.
Hastalığı Nasıl Bulaştırdı?
İrlanda göçmeni olan Mallon, New York'ta zengin ailelerin yanında aşçı olarak çalışıyordu. Yemek hazırlarken sindirim sistemindeki (ve safra kesesindeki) tifo bakterilerini elleri vasıtasıyla yiyeceklere aktarıyordu. Çalıştığı evlerdeki kişiler bu kontamine gıdaları tükettiklerinde bakteriyi vücutlarına alıyorlardı. Tıbbi kaynaklarda Mary'nin sebep olduğu vaka sayıları farklılık gösterse de; bazı resmi kayıtlara göre en az 51 kişi (3 ölüm), bazı bilimsel itirazlara göre 54 kişi (4 ölüm), bazı araştırmalara göre ise 122 kişiyi (5 ölüm) enfekte ettiği belirtilmektedir.
Neden Karantinaya Alındı?
Sağlık mühendisi George Soper durumu tespit edip ondan test için örnekler istediğinde, Mallon tamamen sağlıklı olduğuna inandığı için durumu reddetmiş ve yetkililere direnmiştir. Yetkililer onu mesleğini (aşçılığı) bırakması şartıyla serbest bıraktığında, bir süre sonra sahte bir isimle ("Mary Brown") bir doğum hastanesinde (Sloan Maternity Hospital) tekrar aşçı olarak çalışmaya başlamıştır. Sadece bu hastanede 25 yeni vakaya ve 2 ölüme yol açması, onun ömrünün sonuna kadar North Brother Adası'nda zorunlu karantinada tutulmasına neden olmuştur.
Doğru Bilinen Yanlışlar
Mit: Mary Mallon kasten insanları zehirleyen kötü niyetli bir suçluydu.
Gerçek: Mallon kasten insanları hasta etmemiştir. Bilimsel otoriteyi reddetmesinin temel nedeni, sağlıklı hisseden birinin hastalık yayabileceği ("sağlıklı taşıyıcı") kavramının o dönem için çok yeni olması ve onun bunu anlayamamasıydı. Hatta çalıştığı evlerde hastalık baş gösterdiğinde, işi bırakıp kaçmak yerine çoğu zaman hastalarla ilgilenmek için evde kalmaya devam etmiş ve ekstra maaşla ödüllendirilmiştir.
Mit: Tifo taşıyıcısı olduğu için karantinaya alınan tek kişi oydu ve sistem ona adil davrandı.
Gerçek: Mary öldüğünde, New York sağlık yetkilileri 400'den fazla başka "sağlıklı tifo taşıyıcısı" tespit etmişti; ancak hiçbiri Mary gibi zorla hapsedilmemiştir. Mary'nin karantinasının asıl nedeni biyolojik durumundan ziyade, inatçılığı ve aşçılık yapmaya devam ederek halk sağlığını tekrar tekrar riske atmasıdır.
Bunu Neden Paylaşıyoruz?
"Gıda Bilgi" olarak amacımız, gıda kaynaklı hastalıkların sadece bozulmuş gıdalardan değil, o gıdayı hazırlayan kişilerin taşıdığı mikroorganizmalardan da kaynaklanabileceğini göstermektir. Mary Mallon'un trajik hikayesi, modern gıda endüstrisindeki el yıkama alışkanlıklarının, portör muayenelerinin ve hijyen eğitimlerinin arkasında yatan biyolojik zorunluluğu açıkça göstermektedir.